Glossarium

Liever alle termen in een handig overzicht? Download de pdf-versie

Abraham

Online catalogus van Belgische kranten vanaf 1800 die bewaard worden in Vlaanderen en Brussel. De databank bevat momenteel [september 2019] meer dan 7900 krantentitels uit meer dan 100 erfgoedinstellingen, met links naar gedigitaliseerde edities voor meer dan 1250 krantentitels. Alle gegevens worden vrij ter beschikking gesteld op https://anet.be/opac/opacbnc/.

Belanghebbenden (intern/extern)

Alle personen of groepen die een bijzondere waarde hechten aan het erfgoed, er een actuele band mee hebben of er een bepaald belang bij hebben. Hierbij onderscheiden we interne belanghebbenden (de medewerkers van de erfgoedbibliotheek in kwestie) en externe belanghebbenden (niet verbonden aan de erfgoedbibliotheek).

Bijvoorbeeld: de gebruikers van (aspecten of onderdelen van) de collectie, mensen die zich verbonden voelen met de collectie vb. omdat het erfgoed de geschiedenis van hun instelling/vereniging/overtuiging … illustreert, de eigenaars van een collectie, collega’s uit andere erfgoedbibliotheken enz.

Born digital items

Items die enkel digitaal gepubliceerd worden, waar met andere woorden in principe geen fysiek exemplaar van bestaat.

Bijvoorbeeld: een tijdschrift dat enkel online verschijnt, website, e-book …

Collectiebeheerder

De (persoon binnen de) instelling die verantwoordelijk is voor de (fysieke of digitale) bewaarplaats van de collectie. De collectiebeheerder staat ook in voor het beheer en het valoriseren van de collectie volgens de lijnen van het collectiebeleidsplan.

Collectiebeleidsplan

Een collectiebeleidsplan, ook wel collectieplan genoemd, is een document dat inzicht geeft in de samenstelling en betekenis van de collectie, de prioriteiten voor het collectiebeleid bepaalt en het kader vormt voor de uitvoering van het collectiebeleid.

Collectiekenmerken

Dit zijn eigenschappen van het bibliothecair erfgoed die de erfgoedwaarden van het erfgoed kunnen versterken of verzwakken. Het gaat bijvoorbeeld over criteria zoals zeldzaamheid, volledigheid, conditie, toegankelijkheid … Collectiekenmerken zijn vrij objectief vast te stellen, maar kunnen wel schommelen doorheen de tijd (o.i.v. nieuwe kennis, een calamiteit, collectieontwikkeling …). De kenmerken zijn eigen aan een specifieke collectie zoals die door een welbepaalde erfgoedbibliotheek bewaard worden. Dit houdt in dat je de collectiekenmerken kunt vergelijken met die van een gelijkaardige collectie uit een andere erfgoedbibliotheek.

Bijvoorbeeld: Een collectie toneelteksten kan in de ene erfgoedbibliotheek in zeer goede staat verkeren maar amper gebruikt worden, terwijl die van een andere erfgoedbibliotheek zeer intensief geconsulteerd wordt, maar lijdt onder verzuring.

Collectiewijzer

Online repertorium dat het bibliothecair erfgoed in Vlaanderen op (deel)collectieniveau in kaart brengt. Collectiewijzer bevat voor elke (deel)collectie metadata volgens het COMETA-model. Ook de info rond het waarderen van collecties wordt vanaf nu stelselmatig opgenomen in Collectiewijzer. Vrij te raadplegen op: https://collectieswijzer.be.

COMETA-model

Model om (deel)collecties op (deel)collectieniveau te beschrijven i.p.v. op itemniveau. Het is een gestructureerde beschrijving van de collectie met vaste onderdelen (zoals omvang, registratiegraad, historiek …), waardoor de gegevens vergelijkbaar, uitwisselbaar en uitbreidbaar zijn.

Cross-collectie waarderen

Het waarderen van eenzelfde (deel)collectie die in meerdere erfgoedbibliotheken aanwezig is over de grenzen van de instellingen heen.

Cultureel-erfgoedgemeenschappen

Alle individuen, groepen en organisaties die zich betrokken voelen bij het erfgoed, zich ervoor inzetten en het willen doorgeven aan toekomstige generaties. Het gaat met andere woorden over een gevoelsmatige band met het erfgoed en omvat dus veel meer dan enkel professionele belangstelling of het eigenaarschap van het erfgoed. In brede zin omvatten de erfgoedgemeenschappen iedereen die met het cultureel erfgoed in aanraking komt en er geïnteresseerd in is, dus ook het publiek. Erfgoedgemeenschappen zijn niet strikt af te bakenen en hetzelfde erfgoed kan verschillende, al dan niet elkaar overlappende gemeenschappen aanspreken.

Bijvoorbeeld: Rond een collectie boeken over paardrijtechnieken uit de zeventiende eeuw kunnen de volgende cultureel-erfgoedgemeenschappen bestaan: mensen met interesse in dierengeschiedenis of militaire geschiedenis (zowel in professionele context als daarbuiten), paardenliefhebbers, reenactors, kunstenaars met bijzondere interesse in afbeeldingen van dieren, organisatoren van historische optochten, een genootschap van ambachtelijke hoefsmeden …

(deel)collectie

Een collectie is een samenhangende groep van items, die een bepaalde eigenschap gemeenschappelijk hebben, zoals materiaaltype, thema, genre, tijdsperiode, herkomst … Het is dus meer dan een toevallige groep van items, want er bestaat een aanwijsbaar verband tussen de items in de collectie. Elke collectie kan daarenboven onderverdeeld worden in één of meerdere deelcollecties, die ook op hun beurt gekenmerkt worden door een (andere) gedeelde eigenschap. De oorspronkelijke collectie en de deelcollectie(s) staan in hiërarchisch verband: men spreekt van een moedercollectie die in dochtercollecties is onderverdeeld. Elke deelcollectie kan bovendien verder in nieuwe deelcollecties worden ingedeeld enz. Kortom, een collectie kan op zeer uiteenlopende manieren worden onderverdeeld of ‘verkaveld’.

Erfgoedwaarden

Een (deel)collectie bibliothecair erfgoed ontleent haar betekenis aan haar erfgoedwaarden, die zijn onderverdeeld in drie groepen, nl. de historische waarden, de gebruikswaarden en de sociale waarden. De erfgoedwaarden van een welbepaalde (deel)collectie zijn grotendeels onafhankelijk van de instelling die haar beheert. De verschillende waarden kunnen versterkt of verzwakt worden door de collectiekenmerken.

Gemengde collectie

Een collectie die naast bibliothecair erfgoed ook niet-bibliothecair materiaal bevat, zoals documentatiemappen, foto’s, archivalia …

Hybride collectie

Een collectie die zowel uit fysieke als digitale items bestaat. Bovendien bevat een collectie vaak, naast originelen, ook digitale of analoge kopieën, die als vervanging of surrogaat dienen voor die originelen.

Bijvoorbeeld: een tijdschriftcollectie met zowel papieren tijdschriften als born digital tijdschriften of een collectie negentiende-eeuwse kranten, die ook op microfilm bestaat en waarvan de papieren exemplaren te fragiel zijn om ter inzage te geven.

Item [in de context van waarderen]

De kleinste, logische eenheid binnen een (deel)collectie die ondeelbaar is zonder de materiële integriteit ervan te schaden, vb. één boek, één handschrift, één tijdschriftnummer, één krant … Voor periodieke publicaties hanteren erfgoedbibliotheken echter meestal niet het item, maar de titel van een seriële publicatie als uitgangpunt.

Kernteam

Beperkt team dat instaat voor het uittekenen, coördineren en documenteren van het traject én een belangrijke inhoudelijke bijdrage levert (via deelname aan de waarderingssessie, het schrijven van de waardenstelling en het formuleren van de beleidsadviezen i.f.v. de waarderingsaanleiding). Te onderscheiden van het waarderingsteam, dat enkel bij de waarderingssessie betrokken is.

Kwalitatieve waardering

Een waardering per criterium in woorden, nl. in lopende tekst en/of beoordeeld op een schaal van zeer hoog - eerder hoog - eerder laag - zeer laag.

Kwantitatieve waardering

Een waardering per criterium beoordeeld op een cijferschaal.

Medieval Manuscripts in Flemish Collections (MMFC)

Online catalogus van middeleeuwse handschriften (periode 600 - 1600) die bewaard worden in Vlaamse collecties in Vlaanderen en Brussel. Alle gegevens worden vrij ter beschikking gesteld. [september 2019: in ontwikkeling]

Metadata

Gegevens over (fysieke of digitale) items of collecties die volgens een vast patroon zijn opgebouwd (naam van een collectie, eigenaar, omvang van een collectie enz.). Het toekennen van metadata aan items of collecties (=metadateren) zorgt ervoor dat die items/collecties gevonden kunnen worden door geïnteresseerden én eenvoudiger gebruikt kunnen worden als basis voor beleidskeuzes in een collectiebeleidsplan.

Er zijn verschillende soorten metadata, zoals beschrijvende metadata (nodig voor het identificeren en vinden van items/collecties, vb. de erfgoedbibliotheek waar een collectie bewaard wordt of de naam van de (deel)collectie), structurele metadata (die de relatie vastleggen tussen vb. een moedercollectie en haar deelcollecties) en administratieve metadata (die zich richten op beheer en management van de items/collecties, vb. een waardenstelling bij de collectie).

Ontwikkelpotentieel

De ruimte om de kwaliteiten van een collectie nog sterker te valoriseren en de erfgoedwaarden en collectiekenmerken nog verder te ontwikkelen. Aan dit ontwikkelpotentieel kan je concrete actiepunten voor toekomstig beleid koppelen.

Bijvoorbeeld: een collectie met een grote informatieve waarde wordt momenteel weinig geconsulteerd, omdat te weinig mensen ervan op de hoogte zijn. Het ontwikkelpotentieel ligt dan in een betere communicatie en sensibilisering rond de collectie.

Overkoepelende instelling

De meeste erfgoedbibliotheken in Vlaanderen zijn geen eigen, op zichzelf staande instanties, maar maken organisatorisch deel uit van een grotere instelling (universiteit, hogeschool, archief, museum, abdij, parlement, heemkring …). Die instelling duiden we aan met de term ‘overkoepelende instelling’.

Seriële publicatie [in de context van waarderen]

Niveau tussen item en (deel)collectie, waarbij verschillende items verschijnen onder eenzelfde titel (in het geval van periodieken) of onder dezelfde verzameltitel (in het geval van monografieën, hier spreekt men soms van een reeks). De periodiciteit van verschijnen kan regelmatig of onregelmatig zijn. Gewoonlijk zijn de delen of afleveringen gerangschikt in een numerieke of chronologische volgorde. (Opm. Het is mogelijk dat een seriële publicatie in de loop der tijd verschillende titels heeft gedragen, maar zolang die echter expliciet als voortzetting van de voorgaande bedoeld waren, beschouwen we dit als dezelfde seriële publicatie).

Short Title Catalogue Vlaanderen (STCV)

Online catalogus met uitgebreide bibliografische beschrijvingen van drukken die van de pers kwamen in Vlaanderen vóór 1801. De catalogus bevat momenteel [september 2019] meer dan 48.000 oude drukken, met focus op de zeventiende eeuw, uit meer dan 50 Vlaamse en internationale erfgoedbibliotheken. Alle gegevens worden vrij ter beschikking gesteld op https://anet.be/opac/stcvopac/.

Sprekende voorbeelden

Items of deelcollecties binnen de gewaardeerde collectie die als exemplarisch voor de gehele collectie kunnen gelden.

Uitschieters

Items of deelcollecties binnen de gewaardeerde collectie die voor een of meerdere criteria duidelijk afwijken van de algemene trend binnen de collectie. Deze uitschieters hebben vaak ook een ander ontwikkelpotentieel dan de rest van de collectie.

Bijvoorbeeld: binnen een collectie gebedenboeken zal de historische waarde van een bijzonder rijk versierd gebedenboek uit het bezit van Karel De Stoute opmerkelijk hoger liggen dan van veel andere gebedenboeken.

Universal Procedure for Library Assessment (UPLA)

Model voor statistische schaderegistratie in erfgoedbibliotheken, ontwikkeld door Vlaamse Erfgoedbibliotheken. De UPLA-methode geeft op een snelle manier inzicht in de staat en raadpleegbaarheid van complete bibliotheekcollecties. Meer informatie op de website van Vlaamse Erfgoedbibliotheken.

Virtuele collectie

(deel)collectie die niet fysiek samen staat, maar enkel op basis van de catalogus gereconstrueerd kan worden.

Waardenstelling

Een synthese (max. 1 A4) van de conclusies van het waarderingstraject waarin de erfgoedwaarden van de (deel)collectie worden uiteengezet.

Waarderen

Waarderen is het proces van het onderzoeken, begrijpen en vastleggen van de verschillende erfgoedwaarden van een (deel)collectie bibliothecair erfgoed, op heldere en gestructureerde wijze. Onder erfgoedwaarden verstaat men de diverse betekenissen die de collectie kan hebben voor verschillende groepen belanghebbenden, die je ook betrekt bij het proces.

Waarderen op (deel)collectieniveau

Je waardeert een (deel)collectie als geheel. Voor de collectiekenmerken lukt dit niet altijd. Je maakt dan een waardering op itemniveau aan de hand van een steekproef, waarna je de gegevens extrapoleert naar de gehele collectie.

Waarderingsaanleiding

De concrete aanleiding waarom je een collectie wilt waarderen.

Bijvoorbeeld: een nieuwe schenking, de verhuis van de collectie, een tentoonstelling rond de collectie, een digitaliseringsproject, de herbestemming van de collectie …

Waarderingscontext

De waarderingscontext, ook wel het referentiekader genoemd, is het perspectief van waaruit je waardeert.

Bijvoorbeeld: Je kan een (deel)collectie waarderen binnen de context van je eigen instelling, de buurt/stad/regio of een specifieke gemeenschap, je kan de collectie vergelijken met die van gelijkaardige erfgoedbibliotheken binnen Vlaanderen, België, Europa, wereldwijd enz. (Opm. deze laatste, geografische insteek noemt men ook wel eens het waarderingsniveau, maar deze term is dus minder omvattend dan het meer algemene begrip ‘waarderingscontext’.)

Waarderingsmethodiek

Er bestaan verschillende, vaak pasklare, methodieken om te waarderen. Ze verschillen onderling in de criteria waarop ze de collectie waarderen en de precieze aanpak. De methodiek van Vlaamse Erfgoedbibliotheken is specifiek toegespitst op bibliothecair erfgoed.

Waarderingsrooster

Het waarderingsrooster geeft een overzicht van alle criteria die belangrijk zijn bij het waarderen van bibliothecair erfgoed, onderverdeeld in erfgoedwaarden en collectiekenmerken. Het kader bevat ook de definities van de verschillende soorten waarden en reikt hulpvragen aan.

Waarderingssessie

Stap in het waarderingstraject waarin je de erfgoedwaarden en collectiekenmerken van de (deel)collectie gaat onderzoeken.

Waarderingsteam

Team dat de effectieve waardering tijdens de waarderingssessie uitvoert. Te onderscheiden van het kernteam dat verantwoordelijk is voor het gehele waarderingstraject.

Weging van de criteria

Aan bepaalde criteria van het waarderingsrooster meer gewicht toekennen in functie van je waarderingsaanleiding.

Let op! Weging betekent niet dat je selectief mag waarderen en enkel die criteria van het waarderingsrooster mee in rekening brengt. Het blijft altijd de bedoeling dat je alle criteria waardeert.

  • Dossierpagina
  • |
  • 04-01-2019